Layer 2 đang là lớp mở rộng nhận được nhiều sự chú ý từ cộng đồng và một trong những giải pháp hỗ trợ chính là Rollup. Vậy Rollup là gì? Đây chính là công cụ sở hữu những tính năng bảo mật hiện đại và khả năng phát triển mạng lưới. Tuy nhiên, để triển khai được thì cần yêu cầu rất cao về kỹ thuật của ngôn ngữ lập trình cũng như công nghệ. Nội dung dưới đây của coin568net sẽ giúp bạn tìm hiểu chi tiết cách khai thác tối đa điểm mạnh mà Rollups đem lại.
Rollup là gì?
Rollups được biết đến là một giao thức mở rộng quy mô Layer2 được thiết lập nhằm cải thiện nhược điểm trong khả năng giải quyết của những chuỗi khối hiện nay, nổi bật là Ethereum. Khi số lượng trader gia nhập vào nền tảng ngày càng đông thì những blockchain sẽ phải đối diện với tình huống mạng lưới quá tải gồm xử lý giao dịch chậm, phí gas tăng và hiệu năng toàn hệ thống đều giảm.
Sự xuất hiện của Rollup như một vị cứu tinh có thể giảm tải cho Layer 1. Không cần phải chuyển tất cả giao dịch đến chuỗi gốc, Rollup giải quyết nó off-chain và khi hoàn thành sẽ đưa dữ liệu cuối cùng lên Layer 1 để ghi lại và chứng thực.
Vì sao vai trò của Rollup lại trở nên thiết yếu?
Mang kì vọng khắc phục được những điểm yếu của Layer 1, Rollup đem đến cho người dùng và cả nền tảng những trải nghiệm vượt trội. Dưới đây là một số lý do làm cho Rollup trở nên thiết yếu đối với hệ thống:
- Tiết kiệm chi phí giao dịch: Không cần phải trả pho từng giao dịch như ở Layer 1, Roll up cho phép tập hợp nhiều giao dịch lại thành nhóm (batch). Tiếp đó, khi nhóm này dduocj xử lý xong và cho ra kết quả cuối cùng sẽ được lưu lại ở chuỗi chính. Hoạt động này đã giúp trader có thể tiết kiệm được kha khá chi phí.
- Tốc độ xử lý nhanh: Vì đa phần giải quyết giao dịch đều tiến hành off-chain, nên Layer 1 đã được giảm tải đáng kể. Việc này hỗ trợ nâng cao tốc độ giải quyết, qua đó tăng không gian lưu trữ của khối.
- Vẫn duy trì sự bảo mật: Tuy giải quyết ngoài chuỗi, nhưng kết quả cuối cùng sẽ được ghi lại và chứng thực ở Layer 1. Nhờ vậy, những Rollup vẫn kế thừa được tính bảo mật cao và phân quyền ở chuỗi gốc.
Cách thức hoạt động của Rollup
Rollup hoạt động dựa vào cơ chế tập hợp và giải quyết đồng loạt những giao dịch của trader tại Layer 2. Quá trình này diễn ra chi tiết như sau:
- Gom giao dịch: Những giao dịch được thực hiện bởi trader ở Layer 2 sẽ được gom lại mà không chuyển ngay đến mạng gốc.
- Giải quyết off-chain: Tập hợp các giao dịch sẽ được giải quyết bên ngoài chain chính, bằng những nền tảng như bộ sắp xếp thứ tự giao dịch hay máy ảo chuyên dụng. Nhờ đó tất cả các nhiệm vụ phức tạp sẽ được chia nhỏ, hạn chế quá tải cho Layer 1.
- Chuyển dữ liệu đến Layer 1: Ngay khi hoàn tất xử lý, Rollup sẽ gửi thông tin rút gọn ở tình trạng tổng hợp đính kèm proof lên chuỗi chính. Ở đây, những thông tin trên sẽ được chứng thực nhằm chắc chắn toàn bộ quy trình giải quyết theo đúng tiêu chuẩn.
Yếu tố chủ chốt tác động đến sự an toàn cho Rollup là khả năng kết nối thông tin (Data Availability). Tất cả thông tin ở những giao dịch đều được ghi lại công khai ở Layer 1. Việc này hỗ trợ cộng động của nền tảng có thể chủ động rà soát, đối chiếu và chứng thực tiêu chuẩn của những giao dịch.
Khi thông tin được giữ bí mật, trader sẽ không thể thiết lập những bằng chứng giả mạo đối với tình huống dùng Optimstic Rollup, hay không thể rà soát những bằng chứng đủ tiêu chuẩn ở giao thức ZK-Rollup. Việc này chứng minh Data Availability đóng vai trò là lớp an ninh cuối cùng, giữ cho hệ thống luôn rõ ràng và an toàn.
Những loại hình Rollup được ứng dụng nhiều hiện nay
Ở giao thức mở rộng Layer 2, Rollup đang được chia thành 2 loại chính, điểm khác biệt là ở hình thức chứng minh sự phù hợp của giao dịch:
Optimistic Rollup
Optimistic Rollup vận hành dựa trên nguyên tắc đặt niềm tin trước rồi mới kiểm tra. Toàn bộ giao dịch luôn được mặc định là đủ tiêu chuẩn. Trừ khi có ai đó nhận ra và cung cấp bằng chứng lừa đảo ở khung thời gian xem xét thì giao dịch trên sẽ bị loại trừ. Khi mọi người đều đồng tình, giao dịch sẽ được chứng thuật một cách tự động.
Ưu điểm:
- Cách thức triển khai không phức tạp, tương thích với nền tảng Ethereum nhờ có liên kết với máy ảo Ethereum.
- Lựa chọn lý tưởng cho những mảng lưới phức tạp như DeFi, hệ sinh thái NFT và những dApp logic chồng chéo.
Hạn chế:
- Quy trình chuyển tài sản về chuỗi chính mất thời gian khá lâu vì phải chờ qua khùng thời gian xem xét.
- Trader phải trang bị hệ thống theo dõi liên tục nhằm kịp thời nhận ra những giao dịch xấu.
Ví dụ thực tế: Optimism, Arbitrum, Base.
ZK-Rollup (Zero-Knowledge Rollup)
ZK-Rollup sử dụng mô hình Zero-Knowledge Proof (minh chứng không dùng kiến thức). Không cần phải đợi ai đó nhận ra lỗi, nền tảng sẽ tự thiết lập bằng chứng mạnh mẽ xác nhận cho toàn bộ giao dịch đều đủ tiêu chuẩn ngay lúc đầu, mà không phải tiết lộ tất cả thông tin giao dịch.
Ưu điểm:
- Tốc độ chứng thực nhanh, không mất thời gian chờ xem xét.
- Tính an toàn cao nhờ dùng những toán về mật mã học hiện đại.
Hạn chế:
- Đòi hỏi công nghệ cao, hoạt động lập trình cũng như thực thi yêu cầu nhóm phát triển, có chuyên môn cao.
- Hiện nay còn rào cản đối với hoạt động tương thích toàn bộ với máy ảo EVM.
- Hoạt động thiết lập những bằng chứng ZK tiêu hao khá nhiều năng lượng tính toán, gia tăng chi phí hoạt động.
Ví dụ thực: StarkNet, Scroll, zkSync, Polygon zkEVM.
So sánh sự khác biệt của Optimistic Rollup với ZK-Rollup
Tuy đều là cơ chế mở rộng thuộc Layer 2, nhưng ZK-Rollup và Optimistic Rollup lại sử dụng hai phương thức tiếp cận không hề giống nhau đối với việc duy trì phù hợp của giao dịch. Bên dưới là bảng sử dụng một vài tiêu chí để so sánh sự khác biệt ở hai mô hình Optimistic Rollup với ZK-Rollup là gì:
| Tiêu chí | Optimistic Rollup | ZK-Rollup |
| Cơ chế chứng thực | Dựa vào mô hình nhận ra Fraud Proof. Nền tảng có niềm tin là toàn bộ giao dịch đều đủ tiêu chuẩn, trừ khi có ai phát hiện gian lận. | Dùng Zero-Knowledge làm bằng chứng, mạng lưới sẽ tự chứng thực giao dịch phù hợp vào lúc đầu thông qua thuật toán mật mã. |
| Thời gian rút tiền | Muốn rút tài sản về chuỗi gốc thường phải chờ đến bảy ngày để qua thời gian xem xét. | Gần như có thể rút ngay tức khắc vì bằng chứng đã chứng thực từ lúc gửi thông tin. |
| Bảo mật | Bảo mật dựa vào cộng đồng liên tục theo dõi nhằm nhận ra những hành vi gian lận. | Tính bảo mật cao nhờ có những thuật toán về mật mã học và không cần có người theo dõi. |
| Khả năng phù hợp với EVM | Ứng dụng tốt độ phù hợp cao với mạng lưới Ethereum hiện nay, rất dễ thực thi những ứng dụng DeFi cũng như hợp đồng thông minh sẵn có. | Độ phù hợp với EVM còn khá thấp, nhưng nó vẫn đang được nâng cấp mạnh mẽ bằng những cơ chế mới. |
| Chi phí thực thi | Thường khá thấp vì mô hình Fraud Proof khá đơn giản về mặt công nghệ. | Mức chi phí khá cao vì quy trình tạo ZK Proof rất rườm rà, yêu cầu khả năng tính toán cao. |
Nếu bạn là người mới tham gia vào thị trường crypto và vẫn đang tìm một giao thức mở rộng Layer 2 thân thiện, thì lựa chọn tối ưu hơn chính là Optimistic Rollup. Nguyên nhân là những mạng lưới như Optimism và Arbitrum hiện tại đã tích hợp số lượng lớn những ứng dụng DeFi, phí gas thấp hơn Layer 1 bà giao diện thân thiện nên rất dễ để dùng. Tính tương thích gần như hoàn thiện với Ethereum hỗ trợ trader trao đổi tài sản, canh tác lợi suất và staking mà không phải nghiên cứu thêm những công nghệ khác.
Trái lại, nếu trader chú trọng đến những công nghệ an toàn cao, tốc độ xử lý giao dịch nhanh chóng và có tinh thần khám phá các nền tảng mới mẻ, thì ZK-Rollup sẽ là lựa chọn phù hợp với bạn. Nhưng vì nó còn quá mới nên hệ sinh thái vẫn không đa dạng như Optimistic Rollup, đòi hỏi trader phải bỏ thời gian để nghiên cứu và thử nghiệm.
Một vài dự án Rollup đáng chú ý trên thị trường
Đi qua những nội dung ở trên đã cho bạn được góc nhìn tổng quan về Rollup là gì, nội dung tiếp theo hãy cùng tìm hiểu về những dự án Rollup ở thực tế. Có thể thấy hệ sinh thái của Rollup đang tăng trưởng một cách nhanh chóng với những dự án đáng chú ý. Từng hệ thống lại sở hữu ưu thế và tầm nhìn riêng phù hợp với nhu cầu của những nhóm trader khác nhau. Bên dưới là một vài cái tên nổi bật mà trader có thể nghiên cứu:
Nhóm dự án Optimistic Rollup
Một vài cái tên của dự án Optimistic Rollup có thể kể đến như sau:
- Arbitrum: Là nền tảng dẫn đầu ở nhóm Optimistic Rollup hiện tại dựa vào tiềm năng phù hợp cao với công nghệ EVM. Arbitrum đã tạo sự chú ý cho nhiều dự án DeFi, từ những sàn DEX cho đến những cơ chế farming, lending,… vô cùng thích hợp cho người đang tìm mạng lưới đa dạng với phí gas thấp hơn Layer 1.
- Base: Được phát triển bởi Coinbase, giao thức trên chú trọng vào hoạt động giúp những công nghệ Web3 trở nên thân thiện hơn với những người vừa tham gia. Nhờ có Coinbase đứng sau mà Base đã trở thành cầu nối cho trader mới có cơ hội tiếp xúc với DeFi cùng những ứng dụng chuỗi khối.
- Optimism: Ưu thế của Optimism chính là công nghệ OP Stack. Đây là mô hình công cụ mở mà trader được phép thiết lập những Layer 2 có thể chỉnh sửa ở cấu trúc Optimistic Rollup. Lựa chọn này vô cùng lý tưởng với những tổ chức, dự án muốn tự tăng trưởng hệ sinh thái độc lập nhưng vẫn khai thác được sự an toàn được thừa hưởng từ Ethereum.
Nhóm ZK-Rollup
Một vài cái tên của dự án ZK-Rollup có thể kể đến như sau:
- StarkNet: Ứng dụng cơ chế bằng chứng STARK hiện đại, StakNet gây chú ý nhờ tiềm năng hỗ trợ những hợp đồng thông minh phức tạp có tính bảo mật cao. Đó chính là sự chọn lựa lý tưởng với các dự án đòi hỏi khả năng giải quyết logic chồng chéo cũng như quy mô lớn ở tương lai.
- Scroll: Ưu thế nổi bật nhất của Scroll chính là sự tương thích tuyệt đối với EVM. Nhờ vậy mà những ứng dụng DeFi, dApp hay NFT ở Ethereum được mở rộng một cách dễ dàng ở Scroll mà không phải điều chỉnh lại smart contract, hỗ trợ giảm chi phí cũng như tiết kiệm thời gian cho nhóm phát triển.
- zkSync Era: Được xây dựng với mục đích gia tăng quy mô mà vẫn duy trì giao diện thân thiện, trơn tru. zkSync Era là nền tảng đem đến cho trader cơ hội trải nghiệm giao thức ZK-Rollup mà không phải e ngại về những hạn chế về kỹ thuật.
Rollup sẽ có tương lai như thế nào?
Khi mạng lưới blockchain liên tục mở rộng, Rollup đang đi đến giai đoạn tăng trưởng mới với đa dạng xu hướng:
Modular Blockchain phân nhỏ công việc để nâng cao hiệu suất
Thay vì tập hợp toàn bộ chức năng ở một duy nhất một chain thì nền tảng modular blockchain sẽ phân nhỏ công việc gồm Execution (giải quyết giao dịch), Data Availability (lưu trữ thông tin), Settlement (chứng thực giao dịch).
Phương thức tiếp xúc phân nhỏ trên hỗ trợ từng thành phần chuyên môn vào nhiệm vụ thích hợp của mình, qua đó gia tăng hiệu năng cho nền tảng mà vẫn duy trì được sự an toàn và phân quyền.
Rollup SDK tối giản hóa quy trình thiết lập Rollup tùy chỉnh
Việc xây dựng mạng lưới Rollup đã có thể tiếp xúc dễ dàng hơn nhờ có những công nghệ để hỗ trợ như OP Stack (của Optimism), ZK Stack, Arbitrum Orbit.
Các SDK trên hỗ trợ những dự án mới thiết lập Layer 2 độc lập, việc chỉnh sửa linh động theo mục đích dùng mà không phải tạo dựng mọi thứ lại từ đầu. Đó chính là bước đi trọng yếu hỗ trợ Layer 2 phát triển nhanh hơn ở đa dạng lĩnh vực.
Lộ trình phát triển qua từng giai đoạn của Rollup
Theo nhà tạo lập Ethereum, ông Vitalik Buterin, sự tăng trưởng của Rollup được chia làm 3 giai đoạn:
- Stage 0: Vừa khởi động Rollup, vẫn còn dựa vào một vài nhân tố tập trung như sequencer trong nội bộ.
- Stage 1: Những cơ chế bảo mật dần xuất hiện, bán phi tập trung, những vẫn phải xem xét thêm.
- Stage 2: Có được mô hình hoàn toàn phi tập trung, tất cả mạng lưới hoạt động rõ ràng, mở và riêng biệt với nhóm phát triển lúc đầu.
Giai đoạn cuối cùng (Stage 2) chính là đích đến mà toàn bộ các dự án Rollup đang hướng tới để thực sự đạt được tính phi tập trung như mục tiêu ban đầu của blockchain.
Đích đến của những dự án Rollup chính là Stage 2. Vì khi đó nó sẽ có được đặc tính phi tập trung, điều mà blockchain đã luôn hướng đến kể từ khi được giới thiệu.
Kết luận
Rollup đang nhận được nhiều sự chú ý trong nhóm giải pháp Layer 2 đạt hiệu quả cao ở hiện tại, hỗ trợ chuỗi khối vượt qua những hạn chế ở bộ ba bất khả thi. Với đà tăng trưởng như hiện tại thì trong tương lai những nhà đầu tư tìm hiểu về rollup là gì sẽ càng gia tăng. Vì khi đó rollup đã là một công nghệ cần thiết đối với blockchain, nó cũng được đặt kỳ vọng sẽ nâng cấp và mở rộng hệ sinh thái lớn mạnh hơn.
Tôi là Phùng Cảnh Lang, với hơn 5 năm kinh nghiệm trong thị trường Crypto, tôi hy vọng những bài viết của mình thật sự hữu ích với bạn. Là một người từng trải, tôi rất mong khi ai đó gia nhập vào thị trường Crypto hãy nên trang bị đầy đủ kiến thức, vì đây là đầu tư không phải một canh bạc may rủi.